Gelo şaneyên masûlkeya dil bi qasî me kevn in?

Nîşaneke demê ji atmosferê

Di Şerê Sar de ceribandinên çekên nukleerî yên li ser rûyê erdê rêjeya karbon-14ê ya atmosferê gelek bilind kirin. Ev karbon bi riya nebat û xwarinê ket laş. Dema ku şaneyek DNAya nû çêdike, vî karbonî tê de bi cih dike. Berawirdkirina rêjeya karbon-14ê ya vê DNAyê bi xêza atmosferê ya wê demê re, rê dide texmînkirina temenê koma DNAyê ya hatî lêkolînkirin, ne dîrokkirina tam a her şaneyeke yekane.[1]

Bergmann û hevkaran di sala 2009an de ev nîşaneya demê ji bo şaneyên masûlkeya dilê mirovan bi kar anîn. Ev rêbaz dîroka DNAyê diyar dike. Ew dabeşbûna şaneyan nabîne û nîşan nade ku şaneyên nû ji ku tên.[1]

Çima cureyê şaneyê û navika şaneyê girîng in

Di lêkolîna sala 2015an de, şaneyên masûlkeya dil di ventrîkula çepê ya mezinên ciwan de hinekî kêmtir ji pêncyekê hemû şaneyan pêk dianîn. Cureyên din ên şaneyan pir zûtir nû dibin: di heman lêkolînê de, şaneyên dîwarê hundirîn ê damaran bi navînî tenê nêzîkî şeş salî bûn.[2] Ji ber vê yekê nimûneyek ji tevahiya masûlkeya dil li ser şaneyên masûlkeya dil hindik agahî dide.

Ji ber vê yekê tîma lêkolînê navikên şaneyan li gorî cureyê şaneyê ji hev veqetandin û DNAya wan pîvan. Yanî navik hatin pîvan, ne şaneyên tevahî. Di vê lêkolînê de ji her çar şaneyên masûlkeya dil nêzîkî yekê ji yek navikî zêdetir hebû, û diviya bû analîz vê yekê bihesibîne.[2]

DNAya zêdetir bixweber nayê wateya şaneyên zêdetir

Şaneyên masûlkeya dil dikarin bêyî dabeşbûnê kopiyên zêde yên DNAyê çêkin. Xebata sala 2015an ev yek di ventrîkula çepê de bi taybetî di dehsala duyem a jiyanê de dît.[2] Ev DNA jî nîşaneya demê ya atmosferê hildigire û divê bi şaneyên nû re neyê tevlihevkirin.[1]

Ji ber vê yekê xebata sala 2015an pîvan bi jimartina şaneyan, rêjeya DNAyê ya navikan û modelên matematîkî re girêdan. Li gorî vê, hejmara şaneyên masûlkeya dil ji derdora dema jidayikbûnê ve sabît dimîne, û nûbûn di zarokatiya destpêkê de herî bilind e. Ji bo ventrîkula çepê, modelê di 20 saliyê de salê ji sedî 0,8 û di 75 saliyê de ji sedî 0,3 da.[2]

Li gorî analîza sala 2015an, di mezinên hatî lêkolînkirin de şaneyên masûlkeya dil bi navînî nêzîkî pênc salan ji kesê bixwe ciwantir bûn.[2]

Ev texmînên li ser bingeha feraziyên modelê ne, ne şaneyên nû yên ku di her dilî de hatine jimartin. Ji bo dîrokkirina DNAya şaneyên masûlkeya dil bi karbon-14ê, 51 kesên miriyî di navbera 8 û 75 saliyê de hatin lêkolînkirin; ev hejmar hemû lêkolînên beşî yên xebatê nade nasîn. Dilên bi nîşanên nexweşiyê hatin derxistin. Nivîskaran di sala 2015an de nakokiyeke wê demê ya di wêjeya zanistî de vegotin: xebatên din ji tu guhertinê heta guhertineke tevahî her çend salan carekê ragihandibûn.[2]

Nûbûn hîn ne başbûn e

Ji rêjeyeke nûbûnê dernakeve ku dilekî zirardîtî fonksiyona xwe vedigire. Xebata sala 2015an guherîna şaneyan di dilên bê nîşanên nexweşiyê de lêkolîn kir, ne dermankirinekê piştî krîza dil. Ku nivîskar di vê de destpêkek ji bo dermanên pêşerojê dibînin, nêrînek ji bo pêşerojê ye û ne delîla bandorbûnê ye.[2]

Lêkolîneke sala 2025an di kêmasiya dil a pêşketî de rêjeyên nûbûnê yên nizm dîtin, lê di binkomeke bi başbûna fonksiyonel de di bin pompeyeke piştgiriya dil de rêjeyên bilindtir dîtin.[3] Ev berawirdkirina koman bandoreke sedemî ya pompeyê nasepîne.

Pîvan bersiva pirsek teng dide: ji bo koma DNAyê ya di navikên komeke diyar a şaneyan de kîjan temen dikare were texmînkirin? Her tiştê din, ji hejmara şaneyan heta girîngiya klînîkî, hewceyî feraziyên zêde an lêkolînên din e.

Nîşe: Ev nivîs sê lêkolînên weşandî di çarçoveya wan de dinirxîne. Pîvanên me yên xwe nehatine kirin.