بنەماکانی پزیشکی
ئایا خانەکانی ماسولکەی دڵ هاوتەمەنی ئێمەن؟
تەمەنی مرۆڤ ڕاستەوخۆ ئەوە ئاشکرا ناکات کە خانەکانی چەند ساڵانن. لە خانەکانی ماسولکەی دڵدا دەکرێت ئەمە بە شوێنپێیەکی مێژوویی نائاسایی خەمڵێنرێت: کاربۆن-14 لە DNA دا. بۆ دڵی تەندروست، وەڵامی ئەو توێژینەوانەی لێرەدا باسکراون ئەمەیە: زۆربەیان نزیکەی هاوتەمەنی کەسەکەن، بەڵام هەموویان نا.
نیشانەیەکی کاتی لە بەرگەهەواوە
تاقیکردنەوەکانی چەکی ئەتۆمی لەسەرووی زەوی لە سەردەمی جەنگی سارددا ڕێژەی کاربۆن-14ی بەرگەهەوایان زۆر بەرز کردەوە. ئەم کاربۆنە لە ڕێگەی ڕووەک و خۆراکەوە چووە ناو لەش. کاتێک خانەیەک DNAی نوێ دروست دەکات، ئەم کاربۆنە تێیدا جێگیر دەکات. بەراوردکردنی ڕێژەی کاربۆن-14ی ئەم DNAیە لەگەڵ هێڵی چەماوەی بەرگەهەوای ئەو سەردەمە، ڕێگە بە خەمڵاندنی تەمەنی ئەو کۆمەڵە DNAیە دەدات کە لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە، نەک مێژووکردنی وردی هەر خانەیەکی تاک.[1]
Bergmann و هاوکارانی لە ساڵی 2009دا ئەم نیشانە کاتییەیان بۆ خانەکانی ماسولکەی دڵی مرۆڤ بەکارهێنا. ئەم ڕێگەیە مێژووی DNA دیاری دەکات. دابەشبوونی خانە نابینێت و نیشان نادات خانە نوێیەکان لە کوێوە دێن.[1]
بۆچی جۆری خانە و ناوکی خانە گرنگن
لە توێژینەوەی ساڵی 2015دا، خانەکانی ماسولکەی دڵ کەمێک کەمتر لە یەک لەسەر پێنجی هەموو خانەکانی ژووری خوارەوەی چەپی دڵی گەنجە پێگەیشتووەکانیان پێک دەهێنا. جۆرەکانی تری خانە زۆر خێراتر نوێ دەبنەوە: لە هەمان توێژینەوەدا، تەمەنی خانەکانی دیواری ناوەوەی بۆرییەکانی خوێن بە تێکڕا تەنها نزیکەی شەش ساڵ بوو.[2] بۆیە نموونەیەک لە هەموو ماسولکەی دڵ کەم شت لەسەر خانەکانی ماسولکەی دڵ دەڵێت.
لەبەر ئەوە تیمی توێژینەوەکە ناوکی خانەکانی بەپێی جۆری خانە جیا کردەوە و DNAی ئەوانی پێوا. کەواتە ناوک پێوراوە، نەک خانەی تەواو. لەم توێژینەوەیەدا نزیکەی لە هەر چوار خانەی ماسولکەی دڵ یەکێکیان زیاتر لە ناوکێکی هەبوو، ئەمەش دەبوو شیکارییەکە لەبەرچاوی بگرێت.[2]
DNAی زیاتر بە خۆکاری بە مانای خانەی زیاتر نییە
خانەکانی ماسولکەی دڵ دەتوانن بێ دابەشبوون کۆپی زیادەی DNA دروست بکەن. کارەکەی ساڵی 2015 ئەمەی لە ژووری خوارەوەی چەپی دڵدا بەتایبەتی لە دەیەی دووەمی ژیاندا بینی.[2] ئەم DNAیەش نیشانەی کاتی بەرگەهەوا هەڵدەگرێت و نابێت لەگەڵ خانەی نوێ تێکەڵ بکرێت.[1]
بۆیە کارەکەی ساڵی 2015 پێوانەکانی لەگەڵ ژماردنی خانەکان، بڕی DNAی ناوکەکان و مۆدێلی بیرکاری بەستەوە. بەپێی ئەمە ژمارەی خانەکانی ماسولکەی دڵ لە دەوروبەری کاتی لەدایکبوونەوە جێگیر دەمێنێتەوە و نوێبوونەوە لە سەرەتای منداڵیدا لە بەرزترین ئاستدایە. بۆ ژووری خوارەوەی چەپی دڵ، مۆدێلەکە 0.8 لەسەدی لە ساڵێکدا لە تەمەنی 20 ساڵیدا و 0.3 لەسەدی لە تەمەنی 75 ساڵیدا دەرخست.[2]
لەو پێگەیشتووانەی لێکۆڵینەوەیان لەسەر کرا، بەپێی شیکاری ساڵی 2015، خانەکانی ماسولکەی دڵ بە تێکڕا نزیکەی پێنج ساڵ لە خودی کەسەکە گەنجتر بوون.[2]
ئەمانە خەمڵاندنن لەسەر بنەمای گریمانەکانی مۆدێل، نەک خانەی نوێی ژمێردراو لە هەر دڵێکدا. بۆ مێژووکردنی DNAی خانەکانی ماسولکەی دڵ بە کاربۆن-14، لێکۆڵینەوە لەسەر 51 کەسی کۆچکردوو لە نێوان تەمەنی 8 بۆ 75 ساڵیدا کرا؛ ئەم ژمارەیە هەموو لێکۆڵینەوە لاوەکییەکانی کارەکە ناگرێتەوە. ئەو دڵانەی نیشانەی نەخۆشییان تێدا بوو دەرکران. نووسەران لە ساڵی 2015دا ناکۆکییەکی ئەو کاتەی ناو سەرچاوە زانستییەکانیان باس کرد: کارەکانی تر لە هیچ جێگۆڕکێیەکەوە تا جێگۆڕکێی تەواو لە هەر چەند ساڵێکدا ڕاپۆرتیان دابوو.[2]
چی دەپێورێت و چی دەخەمڵێنرێت؟
پێوانەکان
پۆلێنکردنی ناوکی خانەکان لە شانەی دڵەوە بەپێی جۆری خانە؛ دەرهێنانی DNA و پێوانی کاربۆن-14. هەروەها: دیاریکردنی ژمارەی خانەکان، ژمارەی ناوک لە هەر خانەیەکدا و بڕی DNA.
خەمڵاندنی مۆدێل
بەستنەوەی پێوانەکان بە هێڵی چەماوەی بەرگەهەوا و گریمانەکانەوە بۆ خەمڵاندنی نوێبوونەوە. بینینی ڕاستەوخۆی هەر دابەشبوونێکی خانە نییە.
سێ حاڵەتی جیاواز
ئەگەری هێڵکاری جیا لە یەک، نەک زنجیرەیەکی کاتی. DNAی زیاتر یان ناوکی زیاتر بە خۆکاری بە مانای خانەی زیاتر نییە.
DNAی زیاتر
یەک خانە، یەک ناوک، DNAی زیاتر.
ناوکی زیاتر
یەک خانە، دوو ناوک.
خانەی زیاتر
دوو خانەی جیا، هەریەکە یەک ناوک. تەنها لێرەدا خانەیەکی زیادە نیشان دراوە.
نوێبوونەوە هێشتا چاکبوونەوە نییە
لە ڕێژەی نوێبوونەوەوە ئەوە دەرناکەوێت کە دڵی زیانلێکەوتوو کارکردنی خۆی وەربگرێتەوە. کارەکەی ساڵی 2015 گۆڕانی خانەکانی لە دڵی بێ نیشانەی نەخۆشیدا لێکۆڵیەوە، نەک چارەسەرێک دوای جەڵتەی دڵ. ئەوەی نووسەران لەمەدا سەرەتایەک بۆ چارەسەرەکانی داهاتوو دەبینن، ڕوانگەیەکە بۆ داهاتوو و بەڵگەی کاریگەری نییە.[2]
توێژینەوەیەکی ساڵی 2025 لە لاوازیی پێشکەوتووی دڵدا ڕێژەی نزمی نوێبوونەوەی دۆزییەوە، بەڵام لە کۆمەڵێکی لاوەکیدا کە لەژێر پەمپێکی پشتیوانی دڵدا چاکبوونەوەی کارکردنیان هەبوو ڕێژەکان بەرزتر بوون.[3] ئەم بەراوردی کۆمەڵانە کاریگەرییەکی هۆکاری پەمپەکە ناسەلمێنێت.
پێوانەکە وەڵامی پرسیارێکی تەسک دەداتەوە: چ تەمەنێک دەکرێت بۆ کۆمەڵەی DNA لە ناوکەکانی گرووپێکی دیاریکراوی خانەدا بخەمڵێنرێت؟ هەموو شتێکی تر، لە ژمارەی خانەکانەوە تا گرنگی کلینیکی، پێویستی بە گریمانەی زیادە یان توێژینەوەی تر هەیە.
تێبینی: ئەم بابەتە سێ توێژینەوەی بڵاوکراوە لە چوارچێوەی خۆیاندا دادەنێت. هیچ پێوانەیەکی تایبەت بە خۆمان ئەنجام نەدراوە.
سەرچاوەکان
[1] Olaf Bergmann, Ratan D. Bhardwaj, Samuel Bernard, Sofia Zdunek, Fanie Barnabé-Heider, Stuart Walsh, Joel Zupicich, Kanar Alkass, Bruce A. Buchholz, Henrik Druid, Stefan Jovinge, Jonas Frisén: Evidence for Cardiomyocyte Renewal in Humans. Science 324(5923), 2009, 98–102.
کردنەوەی سەرچاوەی ڕەسەن [1][2] Olaf Bergmann, Sofia Zdunek, Anastasia Felker, Mehran Salehpour, Kanar Alkass, Samuel Bernard, Staffan L. Sjostrom, Mirosława Szewczykowska, Teresa Jackowska, Cris dos Remedios, Torsten Malm, Michaela Andrä, Ramadan Jashari, Jens R. Nyengaard, Göran Possnert, Stefan Jovinge, Henrik Druid, Jonas Frisén: Dynamics of Cell Generation and Turnover in the Human Heart. Cell 161(7), 2015, 1566–1575.
کردنەوەی سەرچاوەی ڕەسەن [2][3] Wouter Derks et al.: A Latent Cardiomyocyte Regeneration Potential in Human Heart Disease. Circulation 151(3), 2025, 245–256.
کردنەوەی سەرچاوەی ڕەسەن [3]